Публікуємо статтю Ягенки Вільчак "Візи за валюту".

Na Ukrainie wizy do Polski są darmowe, ale kto by wierzył w takie rzeczy Wizy do Polski są na Ukrainie dobrem pożądanym. Do Polski jeździ się na handel i do pracy. Wiza na siebie zarabia. Nikt więc specjalnie nie ma pretensji, że choć oficjalnie darmowa, to trzeba za nią płacić. Ale Polaków oskarżają o korupcję. JAGIENKA WILCZAK Konsulat RP w Łucku znajduje się przy jednym z głównych prospektów miasta, w pobliżu katolickiej katedry i kurii biskupiej. Dzięki polskiemu konsulatowi jest to dziś najdroższa dzielnica w Łucku: tutaj robi się biznesy, poszły w górę ceny parcel i lokali, wyremontowano elewacje.

Najbardziej popularną postacią jest konsul generalny Wojciech Gałązka: – On u nas ważniejszy niż biskup – mówią mieszkańcy. Nazwiska pozostałych znają nawet dzieci i taksówkarze. Miasto awansowało dzięki otwarciu polskiej placówki dyplomatycznej.

Przed budynkiem każdego dnia kłębi się tłum interesantów, wszyscy stoją po wizy. Szybko rozeszło się po Dzikich Polach, że na Wołyniu otrzymanie przepustki do raju jest łatwiejsze i tańsze niż w innych konsulatach. W tym roku wydano tu ponad 89 tys. wiz, po tysiąc dziennie. Bywa, że kolejki ustawiają się już wieczorem. Dobrą pozycję można zająć jeszcze przed świtem, o trzeciej, czwartej nad ranem. – Potem szkoda fatygi – mówią znawcy problemu.

100 wiz na godzinę Wizy dla Ukraińców są bezpłatne. Polska wprowadziła je 1 października 2003 r. w związku z naszym wejściem do Unii Europejskiej (podobnie jak dla Białorusinów i Rosjan). My jeździmy na Ukrainę bez wiz. Jednorazową lub wielokrotną wizę do Polski może otrzymać każdy, kto przedłoży w konsulacie ważny paszport oraz kwestionariusz wizowy wypełniony alfabetem łacińskim. Zgodnie z dotychczas obowiązującą interpretacją ustawy o cudzoziemcach osoby posiadające wizy wielokrotne półroczne mogły przebywać w Polsce 90 dni. Nową wizę wydawano po upływie ważności poprzedniej. Osoby uczące się, prowadzące biznes lub oficjalnie pracujące w Polsce otrzymują wizy roczne. Łuck jest miastem obwodowym największym na Wołyniu. Kiedy Polska w związku z wejściem do Unii zmuszona była przed niecałym rokiem wprowadzić wizy dla Ukraińców, na mocy wspólnego polsko-ukraińskiego porozumienia zdecydowano, że właśnie tu (obok Odessy)zostanie utworzony jeden z dwóch nowych konsulatów. Placówka dyplomatyczna w Łucku miała rozładować i złagodzić spodziewany szturm na konsulat we Lwowie, który jeszcze przed wprowadzeniem wiz miał pracy w nadmiarze. Zwłaszcza że w łuckim obwodzie konsularnym (który obejmuje trzy tamtejsze województwa: łuckie, równieńskie i żytomierskie) mieszka wielu Polaków. W pobliżu są też dwa przejścia graniczne, w Zosinie i Dorohusku, a Wołyniacy tradycyjnie już jeździli na zakupy do Hrubieszowa, Zamościa i Lublina.

Początkowo nikt sobie nie wyobrażał konsulatu w Łucku, zwłaszcza Ukraińcy nie byli zadowoleni z pomysłu, pisali nawet protesty do władz, że wolą jeździć do Kijowa, bo stąd zawsze tam się jeździło załatwiać ważne sprawy.

Kiedy konsulat otwarto 1 października ubiegłego roku, mieszkańcy omijali go szerokim łukiem, jeździli po wizy do stolicy. Szybko jednak zmienili zdanie: konsulat był usytuowany w centrum miasta, zatrudniono w nim kilkanaście miejscowych osób, a wizy można było otrzymać niemal od ręki. Konsulat szybko ożywił senne, prowincjonalne miasto, wprowadził w jego życie nowego ducha. Wkrótce okazało się, że wizy dają szanse na niezły biznes.

Na Ukrainie mamy pięć konsulatów Konsulat Generalny w Kijowie zatrudnia 9 konsuli i wicekonsuli oraz 30 osób personelu; wydaje 600 wiz dziennie; od początku roku do pierwszych dni czerwca - 64 tys. Konsulat we Lwowie – 7 konsuli wizowych i 23 urzędników; 1400 wiz dziennie; w tym roku 93,5 tys. wiz. Konsulat w Łucku – 5 konsuli wizowych i 17 osób personelu; tysiąc wiz dziennie. W Odessie i Charkowie ruch jest mniejszy – po 40–50 wiz na dzień (odpowiednio 6 i 7 tys. do początku czerwca). We wszystkich konsulatach wizy wydaje się na bieżąco w dniu złożenia wniosków. Najpierw powielano kwestionariusze wizowe za kilkadziesiąt kopiejek w pobliskich punktach ksero, potem pod konsulatem pojawili się pierwsi specjaliści od wypełniania ankiet: dane należało wpisywać alfabetem łacińskim, a to dla wielu osób stanowiło trudność nie do pokonania. Wypełnienie dokumentów kosztowało najpierw 25 hrywien, równowartość 5 dol. Usługi świadczono na chodniku, na pobliskim parkingu, w okolicznych bramach i barach. A nocą – pod latarnią. Ale interes dopiero się rozkręcał: wraz z potężniejącymi z tygodnia na tydzień kolejkami po wizy, przed konsulatem powstała samorzutnie instytucja stacza. Stacza wynajmowało się na noc, żeby trzymał miejsce w kolejce. Można też było odkupić od niego dogodne miejsce na kolejkowej społecznej liście.

Wreszcie konsulat zaczął obrastać biurami, które – za wyższą już opłatą – oferowały załatwienie wizy do Polski bez konieczności stania w kolejce. Do Łucka zaczęli przyjeżdżać obywatele z innych obwodów, bo w sprawach wizowych nie było ograniczeń terytorialnych.

Do Polski przez Texas

Po drugiej stronie ulicy, niemal naprzeciw konsulatu, znajduje się bar Texas. Wnętrze urozmaicone elementami z Dzikiego Zachodu przeniesionymi wprost na Dzikie Pola: są kapelusze kowbojskie, colty, gwiazda szeryfa przyczepiona do drewnianej belki. Praktycznie bar jest czynny całą dobę, krugosutoczno. Texas żyje z konsulatu.

Już od wczesnego rana przy stoliku na prawo od wejścia rozpoczyna działalność zaimprowizowany punkt wizowy. Urzędują tu dwie Ukrainki, tleniona blondynka i brunetka, do których co chwila przysiadają się młodzi mężczyźni odziani w skórzane kurtki, z włosami ułożonymi na żel. Mężczyźni przynoszą paszporty, zdjęcia i ankiety wizowe do wypełnienia. Na stole rośnie stosik dokumentów.

Nikt się z niczym nie kryje. Zresztą w barze sami swoi, wtajemniczeni. Goście przy stołach to interesanci spod konsulatu. Jedzą, piją, płacą za toaletę. – Ci w skórach to naganiacze – informuje Ukrainka siedząca przy sąsiednim stoliku i oczekująca na rozwiązanie wizowych kłopotów. – Zbierają paszporty od kolejkowiczów przed konsulatem. Załatwienie wizy kosztuje 50 dol.

Rzeczywiście, wystarczy pokręcić się obok konsulatu, żeby otrzymać ofertę. – Jakieś kłopoty? Trzeba pomóc? – pyta mężczyzna w granatowej kurtce.

Ludzie płacą, bo nie potrafią sobie poradzić z transliteracją własnych imion i nazwisk. Są przekonani, że pod konsulatem zrobią to za nich lepiej. Wszelka pomoc musi kosztować i nikt nie wierzy, że można dziś cokolwiek załatwić za darmo. To byłby szok załatwić coś bez łapówki. Nikt nie wierzy, że wizy do Polski są darmowe. Każdy płaci i nie dyskutuje. Takie jest doświadczenie Ukraińca.

Sprawy trudne muszą kosztować więcej. Trudną sprawą jest anulowanie wizy. Jeśli ktoś miał wizę półroczną, uprawniającą do pobytu w Polsce 90 dni i już wykorzystał całą pulę, nie musi czekać na Ukrainie kolejne trzy miesiące, żeby zgodnie z ustawą znów wyjechać. Załatwienie wyjazdu od zaraz kosztuje 150 dol. – Nie ma problemu – informuje naganiacz, który pracuje dla ludzi z Texasu. Trzeba mu powierzyć paszport i ankietę z fotografiami. Gra jest uczciwa: pieniądze są inkasowane po załatwieniu sprawy, oczywiście pozytywnym.

– Za pieniądze w konsulacie można wszystko załatwić – twierdzi mój informator. Jego zdaniem, wszyscy naganiacze muszą się opłacać jednemu z konsulów. – Przez kilka tygodni dorabiałem sobie wypełnianiem ankiet łacinką. Wtedy podeszło do mnie dwóch w skórach. Powiedzieli, żebym spadał, jeśli nie chcę zbierać zębów z chodnika. Nie życzą sobie konkurencji, bo pracują dla jednego z konsulów. Pomyślałem, że moje zdrowie ważniejsze i odpuściłem sobie – przyznaje. Jego zdaniem, ten sam konsul brał pieniądze również za miejsce na liście kolejkowej do okienka. Najlepsze żniwa były zimą, kiedy przed konsulatem kłębiły się zmarznięte tłumy. – Bez pracy w Polsce już byśmy poumierali – mówią w kolejce. Proszą o wizy turystyczne.

W miejscowym tygodniku „Simia i dim” (Rodzina i dom) ukazał się artykuł zatytułowany „Do Polski przez Texas”, w którym autor opisał alternatywny konsulat działający w słynnym w mieście barze. Jego zdaniem, można było tam załatwić wizę bez stania, ale za opłatą. Sprzedawano też miejsca w kolejce. Opłata wahała się od 5 do 15 hrywien.

Niedawno, jak mówi jeden z informatorów, nalot na naganiaczy przed budynkiem konsulatu zrobiły oddziały ukraińskich służb specjalnych Alfa. Zatrzymano kilkanaście osób, które twierdziły chórem, że pracują dla biur podróży akredytowanych przez konsulat. Szefowie tych biur dowiezieni na przesłuchanie mieli potwierdzić, że płacą haracz jednemu z konsulów. Paszporty nie trafiają do wizowania oficjalną drogą przez okienko, lecz są wnoszone od kuchni. Tą samą drogą są dostarczane paszporty, w których trzeba anulować wizę i wydać nową, uprawniającą do wjazdu do Polski od zaraz. To właśnie za tę usługę żądano w Teksasie 150 dol.

Milicyjny nalot nikogo nie przestraszył. Przeciwnie, ukraińska milicja, OWIR, sama też przejęła funkcję pośrednika. Milicja przynosi do wizowania nowe paszporty, zanim jeszcze trafią do rąk właścicieli. To się nazywa kompleksowa obsługa. Nikt w konsulacie nie odważy się odmówić.

W mieście krąży jeszcze jedna wersja: że rozpuszczanie plotek na temat konsulatu w Łucku finansuje wizowa mafia ze Lwowa, która boi się utraty klientów. Łuck obsługuje szybko i dobrze – więc przyjeżdża tu połowa lwowskiego obwodu.

Do bani

Na tej samej ulicy, też obok konsulatu, jest inna knajpka nazywana „banią”. W „bani” działa kilka punktów usługowych. Są tu pośrednictwa wizowe, wypełnianie ankiet, kserowanie, fotograf i biura, gdzie sprzedają ubezpieczenie zdrowotne na wyjazd do Polski, medyczne strachuwania. W Łucku mówi się, że bez strachuwki za 180 hrywien, wykupionej koniecznie i obowiązkowo w pobliżu konsulatu, nie było sensu wybierać się po wizę. Zdaniem jednych – biura dzieliły się zarobkami z polskimi urzędnikami. Zdaniem innych – ubezpieczenia to sektor opanowany przez rodzinę prezydenta Kuczmy. Tymczasem przepisy nic nie mówią o konieczności przedstawienia ubezpieczenia w konsulacie. Trzeba je wykupić dopiero przed przekroczeniem granicy.

Ostatnio pojawiła się informacja, że w konsulacie będą przyjmowane wyłącznie wnioski wypełnione drukiem maszynowym. Właściciele biur pośrednictwa już zacierają ręce: spodziewają się, że to napędzi im klientów, bo przecież prawie nikt nie ma w domu komputera ani maszyny z łacińską czcionką. Interes znów się rozkręci i o to chodzi.

Kilka biur podróży mieści się również w budynku naprzeciw konsulatu. Na klatce schodowej zalatuje kiszoną kapustą, ze ścian zwisają płaty odpadającej farby, na schodach pełno błota i petów. W biurze mówią, że z nimi można podróżować, ale tylko do Polski. Chętnie i za opłatą załatwią wizę i ubezpieczenie. W biurze piętro niżej też polecają wizy do Polski.

Wizę można załatwić nawet w gabinecie kosmetycznym: wielkie ogłoszenie informuje, że potrzebują na to 2, góra 4 dni.

Walczymy, ile sił

Konsul generalny w Łucku Wojciech Gałązka mówi, że o akredytację w pośrednictwie wizowym wystąpiło około 70 biur z Wołynia. Teraz jest 25 pośredników, konsulat wysłał informację o ich działalności do urzędów skarbowych i urzędu zwalczania korupcji, żeby wszystko było lege artis. Na informacyjnej giełdzie mówi się, że akredytacja kosztowała tysiąc dolarów i że biura płacą działkę od każdej wizy – 10 dol. Właściciele biur zaprzeczają: w konsulacie nie płacili.

Maciej Szymański, wiceszef departamentu konsularnego MSZ, mówi, że złych praktyk nie ma zbyt wiele. Więcej jest plotek, choć niedawno w jednym z konsulatów zwolniono dwie osoby podejrzane o korupcję. Prawdą jest, że naganiacze pod konsulatami oferują swe usługi. Ale kolejek nie ma, konsulaty za wschodnią granicą wydają wizy na bieżąco w dniu złożenia papierów. – Za co ludzie mieliby płacić? – pyta. – Być może Ukraińcy zarabiają na Ukraińcach, ktoś zgarnia pieniądze, choć wizy są za darmo. Wprowadzono jednak kilka surowych reguł. Konsulatom nie wolno zawierać już umów o pośrednictwo z firmami turystycznymi: każda firma musi stanąć w kolejce, żeby zarejestrować paszporty.

W Łucku każdego dnia następuje rotacja, nikt nie wie wcześniej, na jakim stanowisku będzie pracował. To uniemożliwia wizowanie paszportów, które przychodzą poza kolejką. – Zmieniamy zasady, rotujemy ludzi między konsulatami, żeby przerwać wszystkie związki, jakie mogą powstać i obrastać korupcją – zapewnia dyr. Szymański. Żeby mieć oko na to, co dzieje się poza konsulatem, zmobilizowano miejscowe władze. – Sami temu nie zaradzimy – przyznaje.

Po południu w barze Texas jest pora odbioru wiz. Z ręki do ręki przechodzą paszporty i dolary.